Κάθε φορά που ανακοινώνεται ότι μια πυρκαγιά προκλήθηκε από σπινθήρες κατά τη διάρκεια αγροτικών ή τεχνικών εργασιών, από τη χρήση τροχού, από συγκόλληση ή ακόμη και από την κρούση μεταλλικών αντικειμένων, ή από φαινομενικά ασήμαντες ανθρώπινες ενέργειες – όπως στην περίπτωση ηλικιωμένου οδηγού στο Ωραιόκαστρο Θεσσαλονίκης που, στην προσπάθειά του να απεγκλωβίσει το όχημά του, προκάλεσε πυρκαγιά από τις επανειλημμένες προσκρούσεις του αυτοκινήτου στο έδαφος, αλλά και σε αντίστοιχο πρόσφατο περιστατικό στην Καβάλα – ένα μέρος της κοινής γνώμης αντιδρά με δυσπιστία ή και ειρωνεία.
Τα σχόλια στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αποκαλύπτουν ότι αρκετοί πολίτες εξακολουθούν να θεωρούν τέτοιες εξηγήσεις υπερβολικές, προσχηματικές ή ακόμη και απίθανες. Φράσεις όπως «τι άλλο θα σκεφτούν να πουν», «έχουν ξεπεράσει και τον Φώσκολο», αλλά και αναφορές σε ανεμογεννήτριες ή άλλες θεωρίες, επανέρχονται σχεδόν αυτοματοποιημένα κάθε φορά που ανακοινώνεται μια αιτία πυρκαγιάς η οποία δεν είναι ευρέως γνωστή στο κοινό.
Η αντίδραση αυτή, όμως, δεν αποτελεί απαραίτητα άρνηση της πραγματικότητας. Είναι, σε μεγάλο βαθμό, αποτέλεσμα μιας διαχρονικής έλλειψης επίσημης και συστηματικής ενημέρωσης γύρω από τις πραγματικές αιτίες έναρξης των πυρκαγιών υπαίθρου.
Για δεκαετίες, η δημόσια συζήτηση επικεντρωνόταν σχεδόν αποκλειστικά στην εξέλιξη των πυρκαγιών, στις επιχειρήσεις κατάσβεσης και στις καταστροφές που αυτές προκαλούσαν. Αντίθετα, ελάχιστη ήταν η ενημέρωση για το πώς ακριβώς ξεκινά μια πυρκαγιά, ποιες ανθρώπινες δραστηριότητες μπορούν να προκαλέσουν ανάφλεξη και με ποιον τρόπο οι ανακριτικές υπηρεσίες του Πυροσβεστικού Σώματος καταλήγουν στα συμπεράσματά τους.
Το αποτέλεσμα ήταν να δημιουργηθεί ένα σημαντικό κενό γνώσης. Πολλοί πολίτες αγνοούν ότι ένας σπινθήρας από μεταλλικές εργασίες, η χρήση τροχού, μια συγκόλληση ή ακόμη και η κρούση μεταλλικού εργαλείου πάνω σε μεταλλικό αντικείμενο μπορούν, υπό συγκεκριμένες συνθήκες υψηλής θερμοκρασίας, χαμηλής υγρασίας και ιδιαίτερα ξηρής βλάστησης, να προκαλέσουν πυρκαγιά.
Πρόκειται για μηχανισμούς ανάφλεξης που είναι γνωστοί εδώ και δεκαετίες στους ερευνητές πυρκαγιών και την ακαδημαϊκή κοινότητα. Για μεγάλο διάστημα, όμως, δεν μεταφερόταν με επαρκή συνέπεια και σαφήνεια στην κοινωνία.
Μια νέα φιλοσοφία ενημέρωσης
Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, και ιδίως το τελευταίο διάστημα, φαίνεται να επιχειρείται μια ουσιαστική αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο επικοινωνούνται τα περιστατικά αυτά.
Η Διεύθυνση Αντιμετώπισης Εγκλημάτων Εμπρησμού (Δ.Α.Ε.Ε.) δεν περιορίζεται πλέον μόνο στην ανακοίνωση των συλλήψεων και των διοικητικών κυρώσεων, αλλά δημοσιοποιεί όλο και συχνότερα τις αιτίες με σαφήνεια που προέκυψαν από την διερεύνηση, καθώς και οπτικό υλικό από κάμερες ασφαλείας, όταν αυτό είναι διαθέσιμο.
Ιδιαίτερα σημαντική είναι η προβολή αυτού του υλικού στα δελτία ειδήσεων, καθώς προσφέρει απτά και δύσκολα αμφισβητήσιμα παραδείγματα για το πώς μπορεί να ξεκινήσει μια πυρκαγιά.
Ο πολίτης δεν καλείται πλέον απλώς να εμπιστευτεί μια ανακοίνωση ή ένα ανακριτικό-ερευνητικό συμπέρασμα. Έχει τη δυνατότητα να δει την ανθρώπινη δραστηριότητα, τη στιγμή της ανάφλεξης και την ταχύτητα με την οποία ένα φαινομενικά ασήμαντο περιστατικό μπορεί να εξελιχθεί σε σοβαρό συμβάν.
Η εικόνα, σε αυτές τις περιπτώσεις, λειτουργεί ως ισχυρό εργαλείο τεκμηρίωσης και εκπαίδευσης. Καταρρίπτει στην πράξη την αντίληψη ότι μια πυρκαγιά δεν μπορεί να προκληθεί από μια καθημερινή εργασία, από έναν μικρό σπινθήρα ή από μια ενέργεια που ο δράστης θεωρούσε ακίνδυνη.
Μια τέτοια αλλαγή αντίληψης, βέβαια, δεν μπορεί να επιτευχθεί μέσα σε μία χρονιά ή σε μία αντιπυρική περίοδο. Η δυσπιστία που έχει διαμορφωθεί επί δεκαετίες δεν ανατρέπεται με μία ανακοίνωση ή με ένα μόνο βίντεο. Απαιτείται πολυετής, σταθερή και συστηματική προσπάθεια.
Η συνεχής δημοσιοποίηση των αιτιών, η παρουσίαση τεκμηριωμένου οπτικού υλικού και η επεξήγηση των μηχανισμών ανάφλεξης μπορούν, σε βάθος χρόνου, να μετριάσουν τη δυσπιστία, να περιορίσουν την αναπαραγωγή μύθων και θεωριών και να ενισχύσουν την εμπιστοσύνη των πολιτών στην ανακριτική διαδικασία.
Τα βίντεο ευαισθητοποίησης και το παράδειγμα της Γαλλίας
Στην ίδια κατεύθυνση μπορούν να συμβάλουν και σύντομα βίντεο ευαισθητοποίησης για τις πυρκαγιές που προκαλούνται από αμέλεια, αντίστοιχα με εκείνα που δημοσιεύονται στη Γαλλία.
Τέτοιες παραγωγές μπορούν να παρουσιάζουν, με απλό και άμεσο τρόπο, πώς ένας τροχός κοπής, μια θερμή εργασία, ένα αγροτικό μηχάνημα, μια καύση υπολειμμάτων ή ένας σπινθήρας από μεταλλική κρούση μπορούν να προκαλέσουν ανάφλεξη όταν η βλάστηση είναι εξαιρετικά ξηρή.
Τα συγκεκριμένα βίντεο έχουν μεγάλη απήχηση και συγκεντρώνουν εκατομμύρια προβολές στο διαδίκτυο, επειδή μεταφέρουν το μήνυμα με κατανοητό, σύντομο και παραστατικό τρόπο. Αντί να περιορίζονται σε μια γενική προειδοποίηση, δείχνουν την αλληλουχία των γεγονότων και τις συνέπειες μιας φαινομενικά ασήμαντης πράξης.
Με αυτόν τον τρόπο συμβάλλουν στη δημιουργία κουλτούρας ασφάλειας, πρόληψης και συνευθύνης. Υπενθυμίζουν ότι η προστασία από τις πυρκαγιές δεν αποτελεί αποκλειστικά ευθύνη των αρχών και του Πυροσβεστικού Σώματος, αλλά υπόθεση ολόκληρης της κοινωνίας.
Η αμέλεια παραμένει η κυρίαρχη αιτία
Η ανάγκη για καλύτερη ενημέρωση γίνεται ακόμη πιο σαφής μέσα από τα ίδια τα στοιχεία του Πυροσβεστικού Σώματος. Η συντριπτική πλειονότητα των συλλήψεων για πυρκαγιές υπαίθρου αφορά εμπρησμούς από αμέλεια, κυρίως κατά την εκτέλεση αγροτικών ή τεχνικών εργασιών.
Αυτό δεν αναιρεί την ύπαρξη εμπρησμών από πρόθεση, οι οποίοι αντιστοιχούν περίπου στο 8% έως 10% των συλλήψεων. Ορισμένες υποθέσεις συνδέονται με διαταραγμένη συμπεριφορά, ενώ άλλες έχουν σαφές εγκληματικό υπόβαθρο.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η τρέχουσα υπόθεση στους Γαργαλιάνους Μεσσηνίας, όπου συνελήφθησαν τρία άτομα που κατηγορούνται για σειρά εμπρησμών από πρόθεση, καθώς και για άλλα σοβαρά αδικήματα.
Παρότι οι εμπρησμοί από πρόθεση συγκεντρώνουν δικαιολογημένα το μεγαλύτερο δημόσιο ενδιαφέρον, η πραγματικότητα δείχνει ότι η ανθρώπινη αμέλεια είναι μακράν η σημαντικότερη και πιο καταστροφική αιτία έναρξης πυρκαγιών στη χώρα.
Γι’ αυτό και η ενημέρωση των πολιτών για τους κινδύνους της καθημερινής τους δραστηριότητας αποτελεί ίσως το σημαντικότερο μέτρο πρόληψης.
Η αμέλεια παραμένει, επομένως, η κυρίαρχη αιτία, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι οι εκ προθέσεως ενέργειες δεν αποτελούν υπαρκτή απειλή.
Η γνώση είναι πρόληψη
Ακριβώς γι’ αυτό, η αλλαγή της αντίληψης των πολιτών δεν μπορεί να επιτευχθεί από τη μία ημέρα στην άλλη. Η δυσπιστία που εκδηλώνεται σήμερα απέναντι σε ορισμένες αιτίες πυρκαγιών είναι αποτέλεσμα δεκαετιών περιορισμένης ενημέρωσης και δεν ανατρέπεται με ένα δελτίο Τύπου ή με μία μεμονωμένη επικοινωνιακή ενέργεια.
Απαιτείται συνεχής τεκμηρίωση και επικοινωνία. Η δημοσιοποίηση των πραγματικών αιτιών, η προβολή οπτικού υλικού από τα περιστατικά, η επιστημονική εξήγηση των μηχανισμών ανάφλεξης και η παρουσίαση πειραματικών αναπαραγωγών μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στη διαμόρφωση μιας νέας κουλτούρας πρόληψης.
Η πρόληψη των πυρκαγιών δεν βασίζεται μόνο στους ελέγχους, στις συλλήψεις και στις κυρώσεις. Βασίζεται, πάνω απ’ όλα, στη γνώση. Όταν οι πολίτες κατανοήσουν όχι μόνο ότι μια πυρκαγιά προκλήθηκε από ανθρώπινη δραστηριότητα, αλλά και πώς ακριβώς συνέβη, είναι πολύ πιο πιθανό να αλλάξουν τη δική τους συμπεριφορά.
Η νέα αυτή πολιτική ενημέρωσης δεν θα πρέπει να αποτελέσει μια πρόσκαιρη επικοινωνιακή πρακτική, αλλά να συνεχιστεί και να ενισχυθεί τα επόμενα χρόνια. Η συστηματική δημοσιοποίηση των πραγματικών αιτιών έναρξης των πυρκαγιών, η αξιοποίηση οπτικού υλικού από πραγματικά περιστατικά και η παραγωγή εκπαιδευτικού περιεχομένου μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στη διαμόρφωση μιας κοινωνίας περισσότερο ενημερωμένης και περισσότερο ευαισθητοποιημένης απέναντι στον κίνδυνο.
Η κατανόηση των πραγματικών αιτιών των πυρκαγιών δεν είναι απλώς θέμα ενημέρωσης· αποτελεί βασική προϋπόθεση για την πρόληψη και, τελικά, για την προστασία της ανθρώπινης ζωής, της περιουσίας των πολιτών και του φυσικού περιβάλλοντος.
