Η σταδιακή κυριαρχία ταχέως αναπτυσσόμενων ειδών δέντρων σε μεσογειακά οικοσυστήματα δεν αποτελεί μόνο ζήτημα βιοποικιλότητας, αλλά και σοβαρό παράγοντα αύξησης του κινδύνου δασικών πυρκαγιών – ένα ζήτημα που αφορά άμεσα και την Ελλάδα.
Διεθνείς επιστημονικές μελέτες καταδεικνύουν ότι είδη όπως ο ευκάλυπτος, ορισμένα πεύκα, οι ακακίες και άλλα χωροκατακτητικά δέντρα επεκτείνονται σε βάρος των παραδοσιακών, αργά αναπτυσσόμενων μεσογειακών ειδών. Το φαινόμενο παρατηρείται έντονα σε περιοχές της Ιβηρικής Χερσονήσου, ωστόσο τα χαρακτηριστικά του είναι παρόμοια με αυτά πολλών ελληνικών δασικών εκτάσεων.
Πεύκα και φωτιά: μια γνωστή, αλλά σύνθετη σχέση
Στην Ελλάδα, τα πευκοδάση καλύπτουν μεγάλο μέρος των δασικών εκτάσεων, ιδιαίτερα σε Αττική, Εύβοια, Πελοπόννησο και νησιωτικές περιοχές. Τα πεύκα, ως είδη ταχείας ανάπτυξης και αναγέννησης μετά από πυρκαγιά, διαθέτουν οικολογικά πλεονεκτήματα. Ωστόσο, η μεγάλη συγκέντρωσή τους σε εκτεταμένες μονοκαλλιέργειες, σε συνδυασμό με τη συσσώρευση καύσιμης ύλης και την έλλειψη ενεργής διαχείρισης, αυξάνει τη δασική ευφλεκτότητα.
Παράλληλα, φυτείες ευκαλύπτου ή η εξάπλωση ακακιών σε ορισμένες περιοχές δημιουργούν επιπλέον προβλήματα, καθώς πρόκειται για είδη που αναπτύσσονται γρήγορα, παράγουν εύφλεκτη βιομάζα και μεταβάλλουν τη φυσική δομή του οικοσυστήματος.
Το ζήτημα, όπως επισημαίνουν οι επιστήμονες, δεν είναι ότι τα πεύκα ή άλλα είδη είναι «εγγενώς επιβλαβή», αλλά ότι ευνοούνται συστηματικά σε περιβάλλοντα όπου απουσιάζει η ισορροπία με άλλα, πιο ανθεκτικά και βραδέως αναπτυσσόμενα μεσογειακά είδη, όπως οι βελανιδιές, οι αριές και άλλα πλατύφυλλα.
Μείωση βιοποικιλότητας και αποθήκευσης άνθρακα
Η αντικατάσταση σύνθετων, μεικτών δασών από ομοιογενείς συστάδες ταχέως αναπτυσσόμενων ειδών οδηγεί σε απώλεια βιοποικιλότητας και σε αποδυνάμωση της ανθεκτικότητας των οικοσυστημάτων.
Τα αργά αναπτυσσόμενα δέντρα διαθέτουν πυκνότερο ξύλο, βαθύτερο ριζικό σύστημα και μεγαλύτερη διάρκεια ζωής, συμβάλλοντας στη σταθερότητα του εδάφους και στην αποθήκευση άνθρακα σε βάθος χρόνου. Αντίθετα, τα ευκαιριακά είδη αναπτύσσονται γρήγορα αλλά δεν επιτελούν πάντα τις ίδιες οικολογικές λειτουργίες.
Για μια χώρα όπως η Ελλάδα, που βιώνει ολοένα και πιο έντονες και παρατεταμένες περιόδους καύσωνα, η διατήρηση της λειτουργικής ποικιλομορφίας στα δάση αποτελεί κρίσιμο στοιχείο για τη μείωση του κινδύνου μεγάλων πυρκαγιών.
Διαχείριση και πρόληψη
Οι επιστήμονες τονίζουν την ανάγκη για στοχευμένη δασική διαχείριση, περιορισμό της ανεξέλεγκτης εξάπλωσης χωροκατακτητικών ειδών και ενίσχυση των αυτόχθονων, ανθεκτικών μεσογειακών δασικών σχηματισμών.
Για την Ελλάδα, αυτό μεταφράζεται σε:
-
ενεργή διαχείριση καύσιμης ύλης,
-
προώθηση μεικτών δασών αντί μονοκαλλιεργειών,
-
προστασία και αποκατάσταση ιθαγενών ειδών,
-
και σύνδεση της δασικής πολιτικής με τον σχεδιασμό της αντιπυρικής περιόδου.
Η σύνθεση των δασών δεν είναι απλώς ένα οικολογικό ζήτημα. Είναι παράγοντας που επηρεάζει άμεσα την ένταση, τη συμπεριφορά και την ταχύτητα εξάπλωσης των πυρκαγιών – και συνεπώς την ασφάλεια ανθρώπων, οικισμών και υποδομών.
Σε μια εποχή κλιματικής αστάθειας, το ερώτημα δεν είναι μόνο πόσα δάση έχουμε, αλλά τι είδους δάση διατηρούμε και πώς τα διαχειριζόμαστε.
